iStock_000047805432_Small-511x340

Jeśli przyjmiemy że ludzie mają potrzebę nadawania życiu sensu, to niektórzy z nas poszukują go w pracy zawodowej. Praca jest jednak sporym wysiłkiem. Długotrwałe zaangażowanie w sytuacje emocjonalnie obciążające, może prowadzić do fizycznego, emocjonalnego i psychicznego wyczerpania. Gdy masz bóle głowy, problemy gastryczne, spada Twoja odporność na infekcje i czujesz chroniczne zmęczenie, które nie mija pomimo odpoczywania to mogą to być objawy Twojej dysfunkcji w sferze pracy. Jeśli towarzyszy Ci przy tym irytacja, poczucie przygnębienia, bezsilności, osamotnienia, trudno Ci się skoncentrować i czujesz niechęć do pracy to najprawdopodobniej doświadczasz wypalenia zawodowego. Jest to rzecz spotykana u ludzi aktywnych zawodowo pod każdą szerokością geograficzną od dawna.

Zjawisko wypalenia zawodowego zaciekawiło naukowców na początku lat 70-tych XX wieku. Definiowano je jako ekstremalny stan wyczerpania, spowodowany zbyt dużym zapotrzebowaniem na energię, którą jednostka dysponuje w stopniu niewystarczającym. Dotyczy ludzi, którzy ulegli nadmiernemu zaangażowaniu się w wykonywana pracę (Ptaszek, Stołecka, Graf i Śleziona, 2014). Będąc w poczuciu zawodu wobec siebie i pracy, wpadamy w spiralę natężenia pracy, aż w końcu ulegamy głębokiej frustracji. Wyczerpanie jest bardziej prawdopodobne, im większy zachodzi rozdźwięk pomiędzy naszymi oczekiwaniami i motywacją do pracy a realnymi możliwościami uzyskania pożądanych efektów w pracy.

Objawów wypalenia jest wiele i u każdego z nas może występują one w różnej konfiguracji i natężeniu. Wiele zależy od tego jakimi jesteśmy osobami oraz tego jaką pracę i w jakiej organizacji (kultura firmy) wykonujemy. Częstym źródłem wypalenia jest konflikt między wartościami jakie są ważne dla jednostki a wartościami jakie realnie są realizowane w organizacji. Te drugie mogą się w praktyce różnić od wartości jawnie deklarowanych lub zazwyczaj przypisywanych danym instytucjom. Bywa że czym innym jest misja, wizja i wartości spisane złotymi głoskami w materiałach promujących firmę na zewnątrz ale i wewnątrz organizacji a czym innym jest rzeczywista kultura i charakter codziennej współpracy między ludźmi. To niezauważalne z początku lub narastające niedopasowanie może wynikać także z nierealistycznych oczekiwań osoby pracującej. Chodziłoby tu głównie o przenoszenie na organizację oczekiwań które mogą być zaspokajane u danej osoby w niewystarczający sposób np. potrzeby bezpieczeństwa, uznania, akceptacji. Konflikt wartości czy potrzeb może prowadzić do wykonywania nadmiaru zadań, pogarszania się relacji międzyludzkich, braku poczucia sprawiedliwości i sensu pracy którą się wykonuje. Wszystko to wzmaga w osobie wypalającej się stres. Bywa że tego stresu jest na tyle dużo że możemy mówić o jednostce chorobowej – syndromie wypalenia zawodowego.

Syndrom wypalenia zawodowego

Według najbardziej znanej badaczki zjawiska wypalenia w pracy, amerykańskiej psycholog o polskich korzeniach Christiny Maslach istnieją 3 składniki syndromu wypalenia zawodowego:

emocjonalne wyczerpanie – uczucie pustki i odpływu sił wywołane nadmiernymi wymaganiami psychologicznymi i emocjonalnymi, jakie stawiała przed pracownikiem praca (bądź sam stawiał sobie takie nierealistyczne wymagania wobec własnych możliwości);

depersonalizacja – poczucie bezduszności, bezosobowości, cyniczne patrzenie na innych ludzi, obniżenie wrażliwości wobec innych;

obniżenie oceny własnych dokonań – poczucie marnowania czasu i wysiłku na swoim stanowisku pracy.
W koncepcji też ważne jest zaobserwowanie u siebie występowania wszystkich trzech objawów. W innym wypadku być może mamy do czynienia z pokrewnym wypaleniu ale odrębnym zespołem stresu związanego z pracą zawodową.
Stosunkowo mniej popularną, ale bardzo ciekawą klasyfikację syndromu wypalenia proponuje Amerykańskie Stowarzyszenie

Psychologiczne (największa tego typu organizacja na świecie). Według niej erozja naszego zaangażowania w pracę i satysfakcji z niej przebiega w następujących pięciu stadiach:
miesiąc miodowy – okres zauroczenia pracą i pełnej satysfakcji z osiągnięć zawodowych; dominują w nim energia, optymizm i entuzjazm.
przebudzenie – czas, w którym człowiek zauważa, że idealistyczna ocena pracy jest nierealistyczna, zaczyna pracować coraz więcej i desperacko stara się, by ten idealistyczny obraz nie uległ zburzeniu.
szorstkość – realizacja zadań zawodowych wymaga w tym okresie coraz więcej wysiłku, pojawiają się kłopoty w kontaktach społecznych zarówno z kolegami w pracy, jak i z klientami.
wypalenie pełnoobjawowe – rozwija się pełne wyczerpanie fizyczne i psychiczne, pojawiają się stany depresyjne, poczucie pustki i samotności, chęć wyzwolenia się, ucieczki z pracy.
odradzanie się – to okres leczenia „ran” powstałych w wyniku wypalenia zawodowego.

Jak sobie radzić sobie z wypaleniem zawodowym?
Co jeśli nie dojdziemy do stadium odradzania się lub gdy „zagojone” rany nadal powodują jakiś dyskomfort? Wypalenie zawodowe można leczyć. Warto obserwować siebie i objawy – to się z nami dzieje na poziomie przeżywanych emocji czy podejmowanych działań. Jeśli nie jesteśmy w stanie do końca zrozumieć tego co się dzieje lub jak sobie z tym radzić możemy porozmawiać o tym z bliskimi a być może osobami mającymi na nas wpływ w pracy (przełożonymi, kolegami i koleżankami). Istnieje zawsze jakieś ryzyko że nie spotkamy się ze zrozumieniem, ale warto próbować. Sam fakt dzielenia się z kimś swoim ciężarem wypalenia potrafi przynieść ulgę. Zawsze też możemy zgłosić się o pomoc do psychologa lub psychoterapeuty. Pomoc psychologiczna w takim przypadku polegać będzie nie tylko na usuwaniu objawów (nadmiernego stresu osoby wypalonej) ale też na wspólnym zrozumieniu przyczyn wypalenia u danej osoby, usuwaniu tych przyczyn i przeciwdziałaniu powstawaniu poczucia wypalenia w przyszłości.

BIBLIOGRAFIA:
Ptaszek G., Stołecka B., Graf L., Śleziona M. (2014) Wypalenie zawodowe pielęgniarek. Pielęgniarstwo Specjalistyczne, Nr 1(4)
Steciwko A., Mastalerz-Migas A., (2012) Stres oraz wypalenie zawodowe : jak rozpoznawać, zapobiegać i leczyć. Wrocław : Elsevier Urban & Partner.
Terelak J.F., (2007) Stres zawodowy : charakterystyka psychologiczna wybranych zawodów stresowych. Warszawa : Wydaw. Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

 

Szymon Czapliński
psycholog, psychoterapeuta
Ośrodek Psychoterapii STREFA ROZWOJU